01/03/21

Nestes tempos de confinamento moitos botan de menos un paseo polas vilas da irmá Portugal. Dende aquí, un saúdo e os mellores desexos aos amigos portugueses.

Certo é que estes días, de finais de febreiro, véñenme a memoria os preciosos azulexos de Póvoa de Varzim nos que algunhas das composicións reflicten o que sería a segunda das maiores traxedias da pesca no mar do litoral portugués[1]. E Bueu, porto mariñeiro agochado nunha ría, que está lonxe do cotiá das embarcacións de baixura portuguesa, unhas 68 millas náuticas, que ten que ver con esta desgraza? Pois moito, e na súa mellor carta de presentación, como porto de acollida. Pero non adiantemos acontecementos, e fagamos un pequeno resumo do acontecido...

Fixo antonte 192 anos, o 27 de febreiro de 1892 “ficará dolorosamente assignada para as populações marítimas da Povoa de Varzim e da Affurada, pela horrorosa hecatombe que se deu em resultado da tempestade que se desencadeou n’aquelle día e que causou a morte a dezenas de pescadores, que tinham ido procurar na labutação do mar, o sustento dos seus[2]

A descricións na prensa escrita desta terrible traxedia están cargadas de palabras de prantos, salaios, queixumes e de moita dor reflexo do vivido por aqueles días nas praias desta costa portuguesa lugares dende onde se podía observar a desesperación das tripulacións por chegar a lugar seguro e aos que o mar ía engulindo. “A desolação é indescriptivel. Aos rugidos do temporal ouvem-se os gritos afflictivos das mulheres que se reuniram na praia... [...] Dos quarenta barcos que sahiram da Póvoa e dos seis que partiram da Affuradanaufragaron nove cun total de 105 tripulantes afogados (“mais 3 em resultado dos ferimentos que receberam”). O resto das embarcacións arribaron cara a distintos portos portugueses (Vila do Conde, Leixões, Viana e Esposende) ou galegos como Vigo (3), Baiona (4), A Garda (1) e BUEU (5). Como poden ler “chegaron a BUEU” 5 embarcacións (6, di algunha revistas portuguesas da época)[3].

Tal e como lemos no diario de Lugo, El regional que á súa vez recolle do Diario de Pontevedra dando o nome de cinco patróns dos barcos portugueses (“Juan Praga, Joaquin Mitra, Juan Lima, Manuel Mayo Nobo y Manuel Reigosa”) e indicando que o número de tripulantes eran 111.


Como non podía ser doutro xeito todos foron aloxados e coidados polos nosos veciños, logo telegrafiaron ás súas familias e ao cónsul portugués en Vigo. Cando mellorou o tempo puideron regresar ao seu país e o fixeron por terra. E que pasou coas embarcacións? Segundo recolle o Diario de Avisos de la Coruña veu un remolcador portugués ata Vigo para recollelas e trasladalas ata Póvoa de Varzim.

 

Nota: Cando pasedes pola vila de Póvoa de Varzim acercádevos á entrada do Porto de mar (fronte ao Casino) a contemplar o mural de azulexos e buscade os que se refiren a esta traxedia pero tamén podedes mirar a igrexa de Nossa Senhora da Lapa que está, fronte ao mesmo porto, a uns 700 metros en dirección a Vila do Conde e nela o peculiar faro testeiro da igrexa e un panel conmemorativo a este evento.

... e lembrade que chegaron a Bueu...



[1] A maior deuse na rexión de Matosinhos/Leixões, o 2 de decembro de 1947, onde houbo un grande temporal que colleu á flota de traíñas no mar e afundiu algunhas delas, perecendo 152 mariñeiros. Número grande pero alonxado aos 322 náufragos na galerna que no Cantábrico se deu no “Sábado de Gloria” do 1878.

[3] Sinalar que o xornal A Independencia de Póvoa de Varzim do 6-3-1892 informa como poboación de acollida Vilagarcía de Arousa e ata nomea ao patrón Juan Praga. Esta noticia fixo que nos actos de conmemoración do centenario da evocación da traxedia estivesen unidas Póvoa de Varzim e Vilagarcía de Arousa. Incompresiblemente non houbo, que eu saiba, referencia alguhna aos pobos receptores mencionados nos xornais españois e portugueses. Curioso que se poña, no folleto anunciador da homenaxe, a portada (e non o texto) da revista ilustrada portuguesa “Occidente” que cubriu monográficamente a noticia e non cita para nada a Vilagarcía (nin Vilanova), e sí ás demáis, Bueu, Vigo, A Garda e Baiona.



01/02/21

 Salvador Avilleira Estévez de Cela, pero domiciliado na Graña, achégase ben cedo, ás sete da mañá do día 7 de maio de 1895, ao xulgado municipal para manifestar que o seu veciño, dono da Casa do Casal, Don José Joaquín de Aldao e Sarmiento[1], falecera ás catro da mañá a consecuencia dunha nefrite,  á idade de 64 anos. E o cemiterio onde ía ser enterrado sería o civil da cidade de Pontevedra de onde era natural.

O finado, fillo de D. Esteban de Aldao e Aymerich e a súa segunda muller, Rita Sarmiento e Salazar tamén era tío avó do polígrafo Víctor Saiz Armesto...

Ata aquí todo sería un deceso normal sen máis relevancia que a dor dos seus achegados e amigos. Pero moitas veces os ‘salvapatrias’ poñen por diante das Liberdades ou da capacidade que temos as persoas de decidir aquilo que nos é propio, os seus credos que aínda que respectables, son os seus.

Sen querer entrar en disquisicións, lean o que do enterro do veciño de Bueu, José Joaquín de Aldao publicou o xornal pontevedrés «La Lealtad Gallega»(8-5-1895 p.3), que se definía como “tradicionalista e órgano do partido carlista da provincia”:
La Lealtad Gallega 8-5-1895 p.3



[1] Para coñecer máis deste personaxe podedes acceder ao libro e anexo, “De los Aldao a los Nuño” que sobre a familia dos Aldao están publicados na miña web ( https://descubrobueu.wixsite.com/bueu/nnunhomiguel ) polo autor Miguel Ángel Nuño Vázquez-Garza, que é tamén descendente de Joaquín Aldao Sarmiento. Dicir que na actualidade ten inéditos outros volumes que amplían a historia familiar.

01/01/21

  Nestes tempos, observamos que repetidamente os medios de comunicación poñen o punto de mira nas festas ilegais que proliferan por toda a xeografía do noso país como unha causa máis, das relevantes, que permiten transmitir o virus que a un grande número de cidadáns lles sega a vida.

Sen entrar, polo de agora, en disquisicións nin polémicas ateigadas de racionalidade ou, polo contrario, de impulsos viscerais só se me ocorre unha palabra: Sentidiño!

Para relaxar un pouco a crispación a que estas actitudes dan orixe vou abrir a espita da historia e tratar de atopar no Bueu do pasado algún “cabreo” por  festas “non autorizadas”...

Nos dous testemuños que atopo coinciden  que están impregnados de moralidade inoportuna, superficial e inexacta. Poderíase seguir cualificándoos en función dos feitos, dos protagonistas. etc. pero deixemos que se esquezan do dito e cada lector saque as súas conclusións:

O luns 8 de decembro de 1924, día da Inmaculada Concepción, celébrase o fin dos traballos co liño, ‘o fiado’; atrás quedara  a sementeira, o ripado, mazado, espadelado, etc. e aínda faltará o ensarillado, o devanado e o tecido.

O fiado era unha operación esperada no traballo co liño que facían as mulleres coa roca e o fuso pois era momento de xuntanza e alegría a onde acudían tamén os mozos na procura de noiva. Era ocasión para as bromas, contos, chistes, cancións, bailes,... dependendo do lugar da fiada e da xuventude dos protagonistas da mesma.

A raíz da carta enviada polo Alcalde de Bueu, Luís Jesús Prieto García, á Secretaría do arcebispo de Santiago dando queixas do párroco de Cela pola denuncia desa fiada na que... Pero mellor transcribo a carta na que lle resposta a Secretaría arcebispal, que é clariña:

La Exma. Ilma Prma. el Arzobispo, mi Señor ha recibido la atenta comunicación del día 17 del corriente en que V.S. ser ha servido darme quejas del proceder observado por el Pbro. D. Juan Paz con motivo de la celebración de la “hilada” que tuvo lugar la noche del 8 de diciembre último en un local de la parroquia de Sta. María de Cela, y bien informado acerca de lo ocurrido, me mandó contestarle diciéndole que el denunciado, lejos de merecer reprensión, es digno de alabanza, pues el hecho de haber sido clausurado dicho local por orden del Ilmo. Sr. Gobernador de la provincia con imposición de multa pecuniaria demuestra palmariamente que las protestas del Sr. Paz contra las reuniones y bailes inmorales que allí se celebraban, no eran exaltación nerviosa, sino solícita defensa de la moral ofendida de palabra y de hecho por los concurrentes a aquellas reuniones.”

A outra das festas denunciadas é na parroquia de Aldán, concello de Bueu, dado que é en decembro de 1839. Ao igual que a anterior vou transcribir a carta, xa que é bastante clara como para non apuntar máis explicacións, que do Goberno político de Pontevedra lle envían ao alcalde de Bueu, Manuel González Plá:

“En vista de cuanto V. me ha manifestado el 21 de noviembre último acerca de la resistencia de una de las hijas de Dn Pedro Bermúdez á concurrir a la casa de su párroco que la mandaba llamar para darle una corrección fraternal para evitar que se repitiese en la de su padre el escandaloso porte de incomodar al vecindario con el bullicio de bailes hasta horas muy altas de la noche, he resuelto que para castigo de la indicada desobediencia imponga V. y exija al D. Pedro Bermúdez la multa de ocho ducados que V. hará efectiva en la comisión pagaduría de este Gobierno político, apercibiéndole que si en lo sucesivo permite reuniones en su casa a deshoras de la noche será penado con mayor seguridad; y a V. prevengo preste el correspondiente auxilio al párroco y autoridades eclesiásticas cuando lo imploren para el desempeño de sus atribuciones.”

01/12/20

No maxín de moitos está que a industria da salga foi durante anos unha industria florecente na que o traballo non faltaba, tanto na terra como no mar. A idealización deste tipo de actividade ven dada pola grande cantidade de xente que empregaba directa e indirectamente, polas salgas e outras construcións de tipo suntuario  e, sobre todo, polo estilo de vida e status social dos seus propietarios.

A realidade foi máis diversa, e houbo de todo en todas as épocas onde era habitual esta actividade (s. XVIII ao XX). A dependencia da presencia ou non do peixe, fundamentalmente da sardiña, na nosa costa; a liberdade de movemento do transporte marítimo, dificultado polas guerras ou pola actividade corsaria, ou pola irrupción de novas técnicas de conservación dos produtos farán máis visibles eses altibaixos.

A Roiba-1920

Por mencionar dificultades no mundo da salga en Bueu porei, a modo de mostra, tres exemplos:

-          Juan Domenech, para facer fronte aos gastos ocasionados pola fábrica de salga que posuía no Porto de Figueirón (Beluso) ten que pedir un crédito hipotecario  de 7.500 pesetas á sociedade “Salvador Massó e Hijos”. Ao non podelo satisfacer queda sen a salga, ano de 1888.

-          Tomás e Narciso Galup con varias salgas en Bueu e Beluso precisan un préstamo hipotecario sobre o almacén na praia de Bueu (Pescadoira) ante Ramón de Castro e Josefa Patiño da parroquia de Alba. Ao non redimilo quedaron sen el, ano de 1845. No 1850 pasaría, por venda dos Castro Patiño, a mans de Francisco Tapias.

Escribán Benito de Arís

   Pedro Pastoriza, construtor da Roiba, xa comezara con mal pé a obra desta fábrica de salga pois fora denunciado (1811) ao considerar os veciños que edificara parte da mesma en monte comunal. Para sobrevivir, por causas das perdas, a partir de 1814 ten que alugala. Pero en 1817 os seus empregados de terra (salga) e de mar (lanchas da arte) preitean no xulgado Ordinario de Cangas para reclamarlle os xornais que lle deben de toda a ceifa da sardiña. Anulado ese xulgado temos, en Xulgados de Pontevedra, aos traballadores en 1821 coas mesmas reclamacións dos seus salarios de 1817. De cobrar, o cobrarían avogados e xuíces?.  No poder que os traballadores lle dan a uns procuradores para que os representen no xulgado, acalaranlles que de gañar o xuízo cobrarían 1/3 do reclamado e no caso de perdelo, nada.


06/11/20

 Dende a antigüidade a lepra (gafura, laceira) é unha enfermidade que estigmatizaba e condenaba a aqueles que a padecían. Ata a primeira parte do século XX prevalecía, incluso nos medios médicos, a crenza hereditaria da mesma[1].

Hoxe en día coñecemos que a causante desa enfermidade infecciosa que se caracteriza polas úlceras na pel e mucosas, danos neurolóxicos, etc., é causada por un bacilo (ou bacteria con forma de bastón) chamada Mycobacterum leprae.

Pero o aquí quero poñer de manifesto é a incidencia histórica desta enfermidade coa illa de Ons. Dende que a poboación da illa foi aumentando as condicións de hixiene e alimentación desta comunidade, a causa das súas limitacións sociais, laborais e de colonato, foron deteriorándose ata situacións extremas. Isto foi o caldo de cultivo para que esta enfermidade se asentase de forma endémica no lugar. Ase mesmo o condicionante espacial reducido, polo illamento, permitiu que de forma recorrente aparecesen máis casos que noutras poboacións próximas[2].



En El Pueblo Gallego do 12 de febreiro de 1933 temos a primeira das referencias claras á lepra na Illa. É nun artigo de Álvaro de las Casas facendo un in memoriam de Antonio Bruno, no que dicía: ”Naquela illa vergoñosa, sen médico, nin cura, nin botica; naquela illa con máis de trescentos veciños que non teñen un palmo de terra, nin un libro, nin un periódico, que en tanto por cento elevadísimo agonizan sumidos pola lepra, sen man piadosa que lles axude…”


Algunha que outra vez deron en aproveitar esas circunstancias de necesidade e enfermidade dende o mundo da política. Porei dous exemplos de distinto signo e intencionalidade.

En 1934 o deputado a Cortes por Lugo, Manuel Becerra, do partido Republicano Radical como subsecretario de obras públicas pasou de inspección polo faro de Ons e “puido apreciar persoalmente as pésimas condicións sanitarias nas que se atopan os habitantes da citada illa, moitos deles atacados de lepra e carecendo de asistencia facultativa...”.  Falou co ministro de Traballo, Sanidade e Previsión Social e este transmitiu ordes “ao inspector provincial de Sanidade de Pontevedra para estudie a maneira de subsanar esas deficiencias sanitarias, atendendo con elo a tan xustos e humanitarios desexos”. Polo que sabemos todo quedou igual.

Baixo o lema “Ons as illas esquecidas” desembarcan a primeiros de xullo de 1938 un grupo de Falanxe ás ordes do Xefe Provincial, Jesús Suevos, ao que acompañaba un amplo cadro de especialistas e directivos da organización.  Reflectida esta visita en El Pueblo gallego cun amplo artigo, coa reportaxe gráfica de Valin[3] (que é a causa desta entrada no blog).

No que respecta aos habitantes da Illa di: “Depauperados fisioloxicamente. Non hai servizos sanitarios nin espirituais. As enfermidades da pel constitúen unha estatística aterradora, fomentadas polo xénero de comidas e pola [..] consanguinidade. A lepra cravou tamén a súa garras naquela terra ingrata, sen que non se fixera nada por aqueles desgraciados”.


 NOTA: Coa entrada neste Blog, do 8 de maio deste ano, que tiña por título “Outras enfermidades endémicas no Bueu da 1ª metade s. XX - Epidemia VIII” ía deixar por concluído o capítulo das enfermidades epidémica e/ou endémicas. Consciente de que quedaban outras, coa fin da desescalada do confinamento prefirín non abordar.

Hoxe retornei ao tema coa intención de completar, divulgar e poñer en valor a entrada que o día 23 de outubro deste ano puxeron no Facebook os do Arquivo Histórico Provincial de Pontevedra (Entradas que aconsello seguir polo seu interese documental) co título LEPRA NA ILLA DE ONS” :



[1] Quizais influídos polos textos bíblicos coma “… a lepra de Naamán pegaráseche a ti  e á túa descendencia para sempre…” (Reyes II 5-27)

[2] Enfermidade que se daba tamén en moitos pobos galegos, o que fixo que en novembro de 1907 o ministerio de Instrución enviara a Santiago, en comisión de servizos, ao Catedrático da Facultade de Medicina da Universidade de Sevilla, para que estudiara a lepra en Galicia.

[3] Fotógrafo establecido en Vigo que se formara no estudo de Ksado.

01/11/20

 Comezar dicindo que as motivacións da detención do alcalde son estritamente políticas. Son momentos convulsos da política nacional onde a inestabilidade social, económica e de goberno  manifestase sen pudor na represión do contrincante ou adversario.

A alternancia, e ata cohabitación, entre políticos de distintas sensibilidades é unha constante o que, con outros ingredientes da época, levounos a exercer unha represión “rotativa” entre os dirixentes e partidarios das tendencias liberais dominantes (moderados e progresistas).

Como podedes supoñer estou a falar dunha época ‘algo’ distinta á actual. Deuse na rexencia de María Cristina, e máis concretamente no ano 1839, xa cando comezaban as revoltas populares que provocarían a renuncia da Rexente e a ascensión de Espartero.

O alcalde de Bueu era dende o 3 de xaneiro, Manuel González, natural de Cela. Sabemos que estivo retido na Axudantía de Praza-Fiscalía Militar da Rúa Real nº 4 de Pontevedra o 7 de agosto de 1839 por orde do Capitán Xeneral do Exercito e Reino en Galicia, por tres oficios que o Fiscal militar de Pontevedra, Santiago Cobas lle remitiu a o Señor Rexidor 1º do concello de Bueu, D. Domingo Ferradás.

Nestes oficios reclamaba (6-8-1839) “a fin de practicarlles certas dilixencias” a presentarse na súa casa de Pontevedra a Matias Freire (Mordomo de Stª Mª de Cela) e Salvador Martí (salgadeiro en Beluso, alcalde no ano 1838 e agora concelleiro).

No segundo oficio (7-8-1839), de forma urxentísima:”Siendo las tres de este día y su tarde; sin haberse presentado en esta Matías Freire Mayordomo del Sta María de Cela y Dn Salvador Martí de Beluso, según se lo prevenía en mi oficio de ayer; y como se halle detenido en esta el Alcalde Presidente de ese Ayuntamiento, se hace indispensable que sin pérdida de momento se presenten los sujetos especificados, bajo su más estrecha responsabilidad caso de detención.

Ao parecer tras este requirimento e “chantaxe” puido saír o Alcalde libre, xa que o día 21 dese mesmo mes o cita para que o día 26 acuda a Pontevedra, na compaña de Manuel Fernández Ramos (abade de Cela) para notificarlles una Providencia.